Независимое информационное агентство «ЦУМАДА.ру» rss tsumada.rutube.ru  rss новости 


Архив новостей , персон

К 110 летию ХIусейн-Афанди

САСИКЬА ХIУСЕЙН АФАНДИЛ ТЕХЬАЛЪУЛ УНКЪАБИЛЕБ БАСМА

Автор: Магомедов Абдурахман (Али) Магомедович из с.Тинди,
профессор Даггосуниверситета, г. Махачкала


«Гьаб сайигъат буго халкъалъе гIаммаб
Муршидун камилас жиб нахъе тараб.
КIвар гьабун цIалани цIакъ пайда бугеб,
Жаниб жавгьар бугеб, кодоб щолареб.»

Гьедин хъван буго Сасикьа ХIусейн афандил тIехьалъул авалалда лъун бугеб такъризалда ЦIияб Костекалдаса гьевго ХIусейн устарасдасан бугеб силсилаталда гьаб заманаялда халкъалда тIарикъат жинца малъулев вугев шайх МухIаммад-хIажица.

ХIусейн Афанди ккола тIадмагIаруллъиялда баккараб гвангъараб цIва. ПасихIал назмабаздалъун жакъаги чIаго вугев гIадин кIалъалев вуго гьев нилъеда.

Курбанов ХIусен афанди из Саситли. Курбанов ХIусен афанди из Саситли.
id:000010034100

ХIусейн-афанди гьавуна 1900с. ЦIумада районалъул Сасикь росулъ ва нилъедасан ватIалъана 1964с. Жиндирго гIумруялъул нух гьес баян гьабун буго «Факъирав, хIакъирав дун вугониги», «Дирго ахIвалазул хIасил бицараб» абурал назмабазда. ГьитIинаб мехалдаса нахъе гьес гIелму тIалаб гьабуна, цин цIалана росулъ, хадуб цогидал росабалъги.

Бицуна ТIинди мадрасаялда цIализе вачIарав дарсал росизе хьвадула вукIанилан УсейхIажил МухIаммадхIажихъе (гьев вукIана доб заманаялъул бергьарав гIалимчи, 1927 соналъ репрессиязда гъоркь ккарав, дир кIудияй эбелалъул эмен). Гьеб мехалъ росдал дибирас суал лъола гьесие напакъа кьечIого тезе. Сасикьа мутагIилас жаваб кьола, жив нужер напакъа къваригIун вачIарав гьечIин, жиндиего къваригIараб гIелму тIалаб гьабун вачIарав вугилан.

Гьесие рухIанияб тарбия щвана кIудиял машаихзабазул - КъахIиса ХIасан Афандил, ГIасаса МухIаммад ЯгIсуб Афандил, Гьандихъа ХIумайд Афандил. ХIумайд Афандияс гьесие лъабго (накъщубандияб, шазалияб, жазулияб) тIарикъатазе изнуги кьуна.

Гьес ирсалъе тана бидгIа-табдил жубачIеб бацIадаб тIарикъат ва гьеб малъизе камилаб ижазаги кьун устарги – ГIашалиса Тажудин афанди. Ва гьединго гьесул нилъее хутIана кIудияб рухIанияб хазина - гIажам мацIалда къасидатазул (назмабазул) кIиго тIехь, гIараб мацIалда «Иршаду-ссаликин» абураб назмабазул тIехь, ва тIарикъаталъул суалазда тIаса гьарурал гIараб мацIалда тIахьал.

Устарасул тIахьал данде гьаризе жигар бахъана шайх Тажудин Афандица ва гьел басмаялда рахъизе жигар бахъана ЦIияб Костекалдаса шайх МIухIаммад-хIажи Афандица.

ТIоцебе ХIусейн Афандил тIехь басмаялда бахъана 2005 соналъ. Дица гьеб гIажамалдасан кирилицаялде сверизабуна гIадамазе цIализе бигьалъизе. Цебе гIажамалъ квералъ хъварал гурони устарасул тIахьал рукIун гьечIо. Хелекьуриса Чупаласухъе кьолел рукIун руго гIажамаль гьел хъвазе. Гьединан хъван буго анцIгоялдасан цIикIкIун тIехь.

ХIусейн устарасул ясалъул валад,
АхIмад хIисаб гьабе, хал гьабун вахъа.
Оц бичараб гIарцухъ Чупалав тIамун,
Квералъ хъван гурони щолареб гIажам,
КIикъого сонаца тIепун букIараб,
Жавгьар кодобе щвей щукру Бичасде.
Сон-жакъа нилъеца компьютералда
ХIарп рикIкIун килщаца печать гьабулеб
РакIалдаго кколищ гьаб кутакалда
Муршидасул калам тIибитIилилан?
Аллагьасул къудрат, Бичасул рахIмат,
ХIалкIолъи бихьулищ БетIергьанасул!
(дица Зиявдинов АхIмадие хъвараб)

Ва цояз цоязухъе, муридаз муридзабазухъе тетрадазда хъван кьолел рукIунаан гьел назмаби. Цо-цояз, кIудиял гIалимзабазул хъварал жалазда гьоркьор ратун, гьезулиланги ккун гьезул хIакъалъулъ хъварал тIахьаздацин лъун ругоан ХIусейн устарасул назмаби.

Ниж дандчIвана ХIумайд афандил ясалъул вас МутагIилил МухIммадгун ва гьес бицана ХIусейн устарасул жиндир квералъ хъварал назмаби ХIумайд афандихъги рукIанин, жидеца гIемер цIалулелги рукIанин. Гьесие сайгъат гьабураб тIехьалдда дица хъвана:

МутагIилил МухIаммад, ХIумайд-Афандил сибтIу
Салам лъеги Аллагьас нужер агьлуялдаго.
Дуда цIакъ лъикI лъалаан КIудиясул [1] халифа,
Камилаб иджаза кьун тарав ХIусейн Афанди.
Жиндирго хатIалдалъун гьес хъварал къасидатал
КIудиясухъ рукIарал цIализе щун рагIула.
Сасикьа ХIусейн устар мацIихъабаз течIого
Хъварал жал ракIаризе Гьандихъ вачIун рагIула.
Гьале бачIана заман Аллагьасул къудраталъ
Къамарул гьудаясул канлъи кибго щущараб,
Щукру БетIергьанасе, Сасикьан баккараб бакъ
КIикъоялда анцIго сон ун хадуб Гьандихъ щведал.
Гьандихъа къутIбуясул рукъалъул хъизам-агьлу,
Нижейги дугIа гьабе гьадият кодоб ккведал.
Нужор КIудав инсуца жиндир варислъун тарав
ХIусейн Афандил агьлу дугIадулъ гIахьал гьаре.

Кьабизе гурони тIокIаб жо гьечIого компьютералда хIадурун тIехьги тун дун ана динияб идараялъухъа гьеб къватIибе биччазе ихтияр кьураб кагъат босизе. Дида гьенив тIоцевего дандчIвана Бакълъухъа СагIадухIажиясул МухIаммадил ясалъул вас ГIабдурахIман. Гьес гIажаиблъун гьикъана гьанжелъизегIан ХIусейн устарасул тIехь басмаялда бахъичIого кин тарабилан ва жиндир кIудияв инсухъ букIараб, живго ХIусейн устарас МухIаммадгIарипихъе хъвараб назмуги кьуна.

КъватIире риччарал тIахьал сайгъат гьарулаго, гьунар гьечIониги дица цо-цо рагIаби хъвалаан гьезда, гьел рагIабиги циндаго жалго рачIунаан. Гьев ГIабдурахIмание дица ХIусейн устарасул тIехь сайгъат гьабуна ва гьелда гьадин хъвана:


ХIусейн Афандиясул гьалмагъасул сибтIуе
РахIманасул илгьамалъ гьабураб калам кьезин
Хирияв ХIабибасги ХIадисалда абидал
Инсуе рокьаралгун сухIбат гьабейин абун.
Гьаб тIехь къватIиб биччазе къватIиве дун вахъигун
Квербакъизе мун данд чIвай, БетIергьанасул хIукму.
Бищун хирияб гьумер тIехьалъуб жаниб бугеб,
Катиб дур КIудав эмен вугеб иджаза буго.
ХIумайд Афандиясул кIалалъ гьабураб калам
Камилго кагътида хъван гьесул квераца буго,
Ахираб мухъалдалъун иршадлъиялъе изну
Гьандихъа къутIбуясул квералъ гьабуна тасдикъ.
Алалагьас тавфикъ кьеги битIараб нухда ине
Умумузул шафагIат щолеллъун нилъ гьареги!

СагIадуев МухIаммадрасулие сайгъат гьабун кьураб тIехьалда дица хъвана:

Динияб идаралъул экспертный советалъул,
БетIерлъуда вукIадго МухIаммадрасулица,
ХIусейн Афандил гьаб тIехь вагьабияб гьечIилан,
Гъолбас гьабураб кагъат печатьги кьабун кьуна.
Джума масджидул имам нугIлъи гьабизе ккана
КIудияв инсул гьудул экстремистги вукIинчIин.

Дица ХIусейн устарасул техь кьуна такъриз (рецензия) хъвазе мунагьал чураяв муфтиясул заместитель КъурамухIаммад-хIажихъе. Амма гьесул гьелъие замана батичIо. Гьес абуна жинда рекIехъ лъалел рукIанила гIолохъанаб заманаялда ХIусейн устарасул назмаби, гьанже жив регIулев гьечIила гIажам цIализе. Дица гьесие кьураб тIехьалда хъвана:


Дун хIинкъула вуго хIурги тIаде чIун,
ТIахьазда гьоркьоб лъун гьаб хутIилилан,
КIвар бугел ишазде вортула вукIун,
Гьалде балагьизе рес дуй щоларин.
ГIумруялъул нухал ратIалъаниги,
Сасикьасде рокьи батIа гьабуге,
Шайхасул назмаби заман аниги,
Зодиб бакъ гIадинан гвангъарал ругин.
Садатал рехсарал мунажаталги,
Маржанал кинигин нур кьолел руго.
Шуюхал рехсарал силсилаталги,
РахIмат рещтIиналъе сабаблъун руго
Муршидасул калам жакъа къоялъги,
ГIураб вагIза буго гIибрат бугезе,
ВагIзаби гIемерав КъурамухIаммад,
Цо-цо гьасулазда тIадги балагье.

ХIусейн Афандица хъвалеб буго:

«Заман ахирлъидал, дин хараблъидал, Халкъалъе гьадият гьабуна дица. Садакъатун кубра гьел киназего, Радал - бакъанида тIад балагьизе.»

Гьединлъидал тIоцебесеб басмаялда бахъараб тIехьалъе цIарги кьун букIана «Садакъатун кубра» абураб. Рецц Аллагьасе буго, кIикъоялда анцIго сон ун хадубгIаги гьав мубаракасул кIудияб садакъа нилъехъе щведал.

ТIоцебесеб басмаялъул тираж букIана азарго тIехь ва гьеб лъугьана къанагIатаблъун ва цIакъ баракатаблъун.


ТIибитIана халкъалда азарго гьаркьидалъун
Муршидас хъвараб калам, киназдаго рагIана.
Амма цо жагьилчияс жиндир устар хъван гьечIин
ТIехьалде бегьараб квер нахъе хъамун рагIула.
Цогидал гIолохъабаз нахъе буссинабуна
Жодоца цIалулеб тIехь гьечIилан гьеб абуна.
Гьазул гьаб къосиналъе гIорхъиго бихьуларо
ГьаздагIан жо лъаларес хъварабдай гьаб букIана.

ХIусейн афандица назмаби кин хъвалел рукIарабин суалалъе жаваб кьолаго мунагьал чураяй дир якьадалъ, ХIусейн устарасул яс ПатIиматица бицунаан, киданиги инсуца хъвараб жо хисизабичIин ва цо нухалъ гIодоги чIун назму хъван лъугIизабула букIанилан. Жиндирго машгьураб мавлид гьес хъванила колода лал тIамулаго, гьоркьо-гьоркьоб жиндийги цIалулеб букIанила кин лъугьулеб бугебали гIинтIамеян.

Дица машгьурав поэт ГIабасил МухIаммадие кьураб тIехьалда хъвана:

Гьасул къасидатал батIаял руго,
Бичасул илгьамалъ гьарурал руго.
КучIдул хъвазе гIоло дарсал росичIо,
Рекъон хъван гьечIилан хъвараб бихъичIо,
РакIалде рещтIараб кагътидаги лъун,
Хазина бугоан нахъ ругезе тун.
КигIан цIаланиги ракI гIорцIунареб,
РекIел тIиналдасан тIун буго машраб.
ТIатIала цIализе тIадеги цIалеб,
Найил гьоцIо буго бацIадаб тIураб.
Нилъей умумуца ирсалъе тараб,
Къимат гьабулареб чам якъут бугеб.
Щварал нигIматазда шукру гIечIого,
Чидар сурпа сентIон свердола руго.
ГIасраби хисанин багьа холаро,
Беццал ралагьичIин канлъи къинаро,
Замана арабгIан цIикIкIина къадру,
КъутIбуяс къирарал гьал хIуруфазул.

ХIусудалъул агьлуялъ гIемераб жо абуна ХIусейн устарасдасанги гьес тарав маъзунасдасанги. Гьелъ дица цоясе кьураб техьалда хъвана:

ХIумайд афандияс къачIараб жавгьар,
ЖахIабго тун рукIин жагьиллъи гурищ?
Силсилат гвангъулеб канаб шагьри моцI,
НакIкIаз бахчунилан балъго хутIилищ?
Камилаб иджаза кодоб кьуразда,
РагIи абун хадуб жаваб кин кьелеб?

Цогидасе хъвана:

РагIараб бицанин гIемераб дуца,
Гьанже бихьарабги балъго гьабуге,
ХIакъикъат бахчизе хIарамаб бугин.

ГIемерал муъминзабазул кумекалдалъун азаргоялдасанги цIикIкIун тIехь кIиабизе къватIибе биччана 2006 соналъ, ва гьел киналго садакъаялъе рикьана.

ТIоцебесеб басма тIехьалъул бахъун
Гьудул-гьалмагъасе сайигъат кьуна.
ГIемерал кантIана гьеб цIалун хадуб,
Цо чи тIовитIиги, Халикъасе рецц!
Цо-цо лъалел-хъвалез килищ хъвачIого
Шкафалъубеги лъун цIунун буго тIехь.
Квералъ хъвараб гIажам жакъалъизегIан
Гъансиниб бахчараб гIезе гьечIодай?
Дихъе хабар щвана гIемер цIалиялъ
Цо муъминчиясул тIехь ччукIун бугин.
Гьале къимат гьаби хъвараб жоялъул,
Гьасие бегьила гьадият кьезе.

Дун ана гьев муъминчиясда тIаде ва гьесие сайгъат гьабуна кIиабилебги тIехь. Гьес абуна ХIусейн устарасул тIехь жиндей цIакъ бокьанилан ва кидаго жинца цадахъ босулила, амма цо-цо жодор муридал мекъса балагьулел ругила жинда кодоб гьеб бихьани.

Дир хъизаналъ жиндир кIудияв инсуца хъвараб бугилан мадугьалалъе, ЧIарада районалдаса Марьямие сайгъат гьабуна гьеб тIехь. Марьямица гьеб рагьичIого босун буго цадахъ хIежалде ва цIализе байбихьун буго Мадинаялда щвараб мехалъ. Марьямица бицана жидеца Аварагасул (с.гI.в) мажгиталда жаниб, цоцахъа бахъун, гIодулаго цIаланин гьеб тIехьан ва цадахъ рукIараз гьаранин хIежалдаса юссингун гьелъ 50 тIехьги босун гьел рикьана жиндир мавлидалда.

2007 соналъ лъабабилеб басмаялда бахъана азарго тIехь ва гьелги садакъаялъе рикьана. Гьелъие харжги гьабуна Эчедаса мунагьал чураяв ГIалиасхIабил вацал ХIабибица ва Пахруханица.

ГIи-боцIул къимат борхун гIаданлъи гIодоб ккедал
Садакъа хайрат кьолел къанагIатго ратулел
ГIарац рухIгIан хириял хаинзаби цIикIкIиндал
ЦIарал рехсезе ккана сахаватал васазул
ХIусейн афандил гьаб тIехь тIибитIизе бокьидал
Эчедаса вас ХIабиб хIалай вахъана къватIив
Къабуллъаги дур гIамал бетIергьанасда аскIоб
Дуца харж гьабурабгIан аза-азар цIикIкIаги.
Алжаналда рукъ баги дур вац ГIалиасхIабий
Мажгит мадрасаялъе гьесул кумек къотIичIин.
Диналъул агьлуялъе мугIин вуго Пахрудин
Исламалъе расниги гьесул бахиллъи гьечIин

Дица насихIат хIисабалда цоясе хъван кьуна тIехь.

Санил кIи-кIи оц гуреб хъвезе санагIат гьечIев
Хъарщида вегун хадуб хъизам киса кваналеб?
Истамбул Баку квегъун дармий къватIив вахъунев
Халатсапар бухьиндал базаралде щив инев?
Порол гектарал росун ракьал хIалтIизарулев
Ракьулъе мун тIерхьидал тIокIаб шагьиго щолищ?
ЦохIо вугев васасе хъала бахъизабулев
Дуе заницин лъезе гьесул рес рекъеладай?
Ясал росасе кьезе бертадуй залал кколев
Заман дуе бачIиндал садакъа гьез кьеладай?
Диегоги гьаб вагIза къойил гьабизе кколеб.
Дунги дудасан рикIкIад гIемерго гьечIин арав.
ГIадаллъи дир тIубанго, дица тIад хъвачIониги
КIудиясул тIохьода гIезе гьечIищ гIибарат?
Гьесул калам цIализе мун регIун ватанани
ТIехьалъул ахиралда гьал рагIаби ратила.

Амма гьев пакъирасул тIехь билун буго. Дица хъвараб жоги гьесие цIализе щун гьечIо. Дица кIвахIаллъичIого кIиабизеги хъвана… Лъица цIалунги цIалила….

КватIичIого инша-Аллагь ХIусейн афандил ункъабилеб нухалъ басмаялда бахъизе буго азарго тIехь. Гьелъие харжги гьабулеб буго умумул ТIиндадерил ГIаща абураб росулъан МахIачхъалаялда рачIун, гьенир яшав гьабулел ГIалиханов ГIабдукъадирил вас МухIаммадрасулица ва МухIаммадсаидов ГIабдуллал вас МухIаммадица. Аллагьас къабул гьабеги гьезул садакъа. Амин.

ХIусейн Афандица тIехьалъул авлалда хъвала буго:

«ГIабдалас херхараб гIажам бугилан
ГIибрат гьабичIого гIодобе тоге.
РакIбацIцIадго цIале тIад буссинабун,
Инсаф дур бугони, пайда бахила.»
24.04.10 МухIаммадов ГIабдурахIман (ГIали) МухIаммадович, ТIинди росулъа Дагъистаналъул пачалихъияб университеталъул «Национальная экономика» кафедраялъул профессор.

© 1999—2013 Сайт культурно-исторического наследия цумадинцев
Техническое и финансовое обеспечение: Магомед ГАДЖИДИБИРОВ и др.         Автор — Магомедгусен ХАЛИЛУЛЛАЕВ
e-mail: director@torgvisor.ru   тел. 8-963-797-40-07 // CMS для этого проекта разработан компанией TorgVisor.Ru
Вариант для печати вернуться в начало сайта
Мнение редакции независимого информационного агентства ЦУМАДА.РУ может не совпадать с мнением авторов статей, которые несут ответственность за достоверность приводимых данных в своих публикациях. Опубликованные материалы могут содержать недостоверные данные. Все материалы данного сайта являются интеллектуальной собственностью их авторов, полная или частичная их перепечатка без разрешения редакции запрещена.