Независимое информационное агентство «ЦУМАДА.ру» rss tsumada.rutube.ru  rss новости 


Архив новостей , персон

Сасикьа ХIусен Афандил хIакъалъулъ ракIалда щвеял

Автор: ХIажимухIамадов УсейхIажи

Дун ЦIумада районалъул ТIиндисев ХIажимухIамадил вас УсейхIажи. РахIимагьуллагьу Сасикьав ХIусейн-афанди дида лъала I944 абилеб соналдаса нахъе, Дир I7 сон бугеб заманаялда дун вукIана Сасикь росулъ учительлъун хIалтIулев. Дица дарс кьола букIана ХIусейн-афандил яс ГIатIикIатие. Цо къоялъ лъимал рокъор риччан хадуб школалъул рагьда чIун ятана дида гьей яс. Гьелъ дида абуна: "Дуда инсуца абуна, мун жиндихъе вачIаян". Дида ракIалде ккана, гьав дида лъаларевчиясе дун щиб гьабизедаян. Гьей ясгун дун ана гьесухъе. Рукъой ятана гьесул цогидай кIудияй яс - ПатIимат. Дун рокъов жанив лъугьунаго хIужраялъуса бахъана гьаракь - "какиеги чурун гьаниве тIаде вачIаян". Гьес абухъе вилълъана. Жанив лъугьаравго кIиябго квералъ дир кверги босун жинда аскIов гIодов чIезе гьавуна. Гьанже дида гьикъа-бакъи гьабизе лъугьана. Дида гьес гьикъана "Мун лъил вас, дуда УсайхIажи абун цIар кисан бачIараб?" абун. Дица абуна дир инсул кIудияй эбелалъул вац вукIана УсайхIажи абун. ХIусейн-афандица абуна жив вукIанила ТIинди мутагIиллъун цIалулев УсайхIажил МухIамадхIажида цеве. Гьев дуе гIагарав вукIун ватила абун. Гьев дир кIудияв инсул вацгIал кколаян, жавбаб кьуна дица. Гьес дида абуна "Гьанже дуца дир вас лъималазда как диналъул хIакъалъулъ гьаб хIукуматалъ абухъе гьеб бегьулареб жо бугилан абун хабар гьабугеян". Дица жаваб гьабуна: "Дицаго как балебги букIун, гьезда как баге, кIал ккоге абун кин абилеб?". Хадуб дун къватIиве регIизе рагьдаги вачIун кIиябго квералъ дир кверги босун, лъулъа-хъухъан дир квералгун нухде регIана.

Гьелдаса хадуб гIемер мехго бачIого дун ТIисси-Ахикье школалъул заведующийлъун витIана. Гьоркьоб заманго инчIого жив Агъваливе ахIун вукIанилан дихъе щвезе вачIана ХIусейн-афанди. Нахъе-нахъеги гIемер ахIулаан гьев НКВДялъ, КГБялъ, прокурорас Агъваливе. ТIисси-Ахикь Агъвали унаго нухда бугелъул дихъ гIемер щолаан гьев. Гьедин дир вакьад-якьадалъулгун, эбел-инсулгунги лъай-хъвай ккана гьесул.

Цо нухалъ дир якьад унтана. Гьей унтун йигилан рагIун гьевги гьесул хъизан ПатIиматги рачIана гьелъухъе раккизе. Гьев унелъул кидаго вакьад унаан гьев регIизе кIкIалахъе гъоркье. Гьаб нухалъ вакьад виччачIо жив регIизе, дун вачана цадахъ. КIалахъ щвараб мехалъ чIужуги цее йитIун дида гьес абуна: "Гьей дур якьад муъминай чIужу йиго, гьей рузман сордоялъ хабалъе ине къачIалей йиго, нужоца гьелъул тIалаб цIакъ гьабе" -ян. Дун цIакъ тамашалъана. Гьеб къоялъ гьелъ дагьаб жоги кванан букIана, жийгоги мадаралда йикIана. Хамиз къоялъ дун гьелъухъе радал ваккизе индал, гьей ятана цIакъ унтун. Къалъилелде рухI бахъизе бай-бихьана. Гьелда аскIов Ясин цIалулев гьелъул вацгIалги вукIана, аскIов чIун дунги вукIана, нахъидал как базе ун рукIана. Гьеб заманаялъ гIотIолъги тIерхьун нуцIихъан жанив ХIусейн-афанди ваккана. Нижее саламги кьун, гьай лъугIичIого йигищан гьикъана. Хехго гьелда аскIов гIодовги вукIун живго гьей цIализе лъугьана. Цо анцIго минуталдаса гьесул хъизан ПатIиматги ячIана. Гьелъ абуна: "Вабабай, гьес гьабураб жойила жакъа. Зубайрил колохъе щолеб мехалъ, хехго гали босе ПатIимат муъминай Написат лъугIулей йигиланги абун цевесан тIерхьана гьев. КигIан хехго йилълъаниги дун гьесда хадуй гъечIо, вихьудаса анилан".

Якьадалъул рухI бахъарабго гьес абуна: "Хехго хоб бухъизе гIамал гьабеян." Хадубги абуна, гьалъ абулеб букIараб зани босизе бажарулеб бугищан. Дун тамашалъун хутIана кинаб зани гьалъ абулеб букIарабилан. ТIад вуссун гьесда каламги гьабичIого ургъулев вукIана. Гьедин дун хутIидал дихъ валагьун дагьавго гьимана ва абуна дуда батараб заниян. Гьелдасан 3-4 соналъ цебе гIияда вукIадго гIалахалда дида батун букIана цо берцинаб кIудияб зани, ва гьелъул хабар ккун букIана рокъоб, гьебги кIочон букIана. Жий унтараб мехалъ кIудиялда ракIалда ккараб куц буго гьеб занидул хIакъалъулъ, гьеб жо гьав мубаракасда лъараб къагIида буго. Гьедин ХIусейн-афандица жинцаго лахIтуги къачIазе биччан юкъана дир якьад.

КIиабилеб ккараб бицина. ЦIунтIал чачаналдасан гочун нахъ руссунеб замана букIана. Дица цо цIунтIасев гьоболасухъе лъабилаб баси битIун букIана хьихьизеги ва жиндие хIалтIизабизеги абун. Хадусеб соналъ гьеб баси отчеталда гьечIеб бугин абун колхозалъ бахъун буго. Гьеб дир магIишаталда тIад бугин справка битIаниги баси нахъе кьечIо. Дица МахIачхъалаялде Совминалдецин хъвана, гьез дир гIарза ЦIунтIа райисполкоамлде битIанин жаваб бачIана. Гьедин ана анлъго сон. Ахирги дир хIукму ккана гьелде хадув дунго вахъине. Метер къватIиве вахъине хIадурлъулеб сордоялъ маркIачIул гIужалъ ХIусейн-афанди вачIана кьабун дида тIаде. Какги бан гьес абуна цо кагъатги къаламги кьеян. Гьес цо тIамачI цIураб кагъат хъвана гIарабалъ ва дихъе кьолаго абуна: "Гьаб кагъатги босун мун ХIалахъе Идрисиласул МухIаммадихъе а, гьоболлъунги гьесухъ чIа, мун оцги бачун рокъове вуссине вуго".

Гьасда гьеб оцалъул лъица бицараб, кисан лъараб, дун оцалде хадув ЦIунтIе ине вукIин кин лъараб? Дица радал вакьадасдацин гьикъана духъегийищ щварав Сасикьав ХIусенилан. Гьес абуна жиндихъе чи вачIинчIилан. ХIасил, гьес малъухъеги гьабун оцги бачун дун нахъ вуссана.

Гьеб заманаялда жеги тIатун букIинчIо гьев устар вукIин. Дида гьеб лъана тIоцебе гьадин. Дир вакьад Закариясул МухIаммад ун вукIана ТIисси-Ахикьав Рамазангун цадахъ Гьандихъе ХIумайд-афандихъе тIарикъат босизе. Доб замана хIинкъарабги букIун гьал ун руго мугIруздасан лъелго. Рамазан дове щваравги вукIун дир вакьад къулгIадухъ тун вуго живгоги устарасухъе изну босизе ун. Рокъове жанив ваккаравго ХIумайд-афандица гьаракь гьабун буго, къулгIадухъ тарав гьалмагъ вачине аян. Гьедин лъикI къабул гьавун вуго устарас гьав МухIаммад. Ва рабитIа жоги малъун цоги нухалъ вачIине ккелилан абун буго. Дир вакьадасда ракIалде ккун буго гьанжесалаги гьабщинаб халатаб нух лъелго кин тIамилебилан. Гьебги лъан ХIумайд-апандица абун буго "Мун кIудияв чиги вуго, дуе гьаниве вачIине захIмалъизеги буго, мун Сасикьав ХIусенихъе айилан."

Гьев Закариясул МухIаммад Гьандихъан вуссун гIемер заман иналдего ХIусейн-афанди нижехъе вачIана. Дир вакьадас гьесда гIайиб чIвараб гIадин абуна: "Дуца балъгоги тун дун тIарикъат босизе Гьандихъе виччан вугоян". ХIусен-афандица абуна: "Досулги дуе баракат щвезе виччан тун вукIана". Хадубги абуна гьаб хIинкъараб заман бугелъул загьир гьабизе бокьун букIинчIилан.

Жиндие кьураб иджаза загьир гьабичIого ХIумайд-афандица ХIусен-афандида лъазе гьабун буго, мун дица иджазаялъул кагъатги кодобе кьун гъамсиниб тIарикъатги лъун вукIине витIун вукIинчIо, гIадамал къабул гьареян. Гьелдасан хадуб гIалимзабиги данде гьарун гьезда цебе иджазаялъул кагъатги цIалун загьирлъана гьев мубарак.

ХIусейн-афанди вукIана кIудияб макъамалъул устар. Дидагоги бихьана ва рагIана гьесие цогидаз кьолеб къимат Цо нухалъ МахIачхъалаялда вугеб мехалъ дир гьалмагъ Тупалиев МухIаммадица дун вачана жиндир баракат нилъее щваяв МухIаммад-ГIарипихъе (къ.с.). Гьениб гьав ХIусейн-апандил хабар цебе бачIана. МухIаммад-ГIарипица абуна, гьаб ахираб заманаялда гьесде вахарав муршид Дагъистаналда вахъичIилан. Рецц Аллагьасе буго, гьединав устарасулгун дир гьоркьоблъи ва махIаббат ккедал.

ХIусейн-афанди хвараб мехалъ дир эбелалъ гьабуна марсият. Дица гьелъул цо чамалиго рагIабаздалъун лъугIизабула буго гьаб калам:


Бакъгиму моцIалъги къолден ретIана,
Дуца дунял толеб якъинлъидалго.
Гьава багъаргъана, гьури бахъана,
ХIакълъунго дунял тун мун унеб лъайдал.
Мун вижараб росу, Сасикьа ватIан,
Сас къотIун чIегIер бан гIодулеб буго.
Мун тIаде къулулел къуръангун тIахьал,
Жал бесдаллъанилан угьдулел руго.
Мун жаниве унеб чIухIараб хIужра
Жиб къороллъанилан зигарди буго.
....



© 1999—2013 Сайт культурно-исторического наследия цумадинцев
Техническое и финансовое обеспечение: Магомед ГАДЖИДИБИРОВ и др.         Автор — Магомедгусен ХАЛИЛУЛЛАЕВ
e-mail: director@torgvisor.ru   тел. 8-963-797-40-07 // CMS для этого проекта разработан компанией TorgVisor.Ru
Вариант для печати вернуться в начало сайта
Мнение редакции независимого информационного агентства ЦУМАДА.РУ может не совпадать с мнением авторов статей, которые несут ответственность за достоверность приводимых данных в своих публикациях. Опубликованные материалы могут содержать недостоверные данные. Все материалы данного сайта являются интеллектуальной собственностью их авторов, полная или частичная их перепечатка без разрешения редакции запрещена.