Независимое информационное агентство «ЦУМАДА.ру» rss tsumada.rutube.ru  rss новости 


Архив новостей , персон

Назад

ЩУАБИЛЕБ БЕТIЕР

I.

Халкъалде данде къеркьон кьечIого хутIуларо,
Чияр захIматги кванан кидаго чи толаро.
Зулмучиясда данде цоги чи камуларо,
Кидаго бугъил габур гургинго букIунаро.

Замана гIемер уна, гIакьлу-гIамал хисула,
Хаселаль рии хисун,соназул читIир Нола.
ГьоцIалъе рахъ-рахьальан Надамал дандельула,
Дора-гьанисан рачIун росу базе льугьуна.

Хунзахьан, Кудалисан, ШототIасан, Гьидальан,
СалтIасан,Панусисан тIаде чагIи рачIуна.
Цоцазе кумек гьабун гьенир минаби рала,
РакIал цоцалъ жубараб жамагIат данделъула.

2.

Заман халальанагIан херал чагIи дагьлъула,
Дозул лъималазулги льикIалан чи херлъула.
Харил кьибилалдасан цIияб хер загьирльула,
Кинабго жо жиндирго аслуялде буссуна.

Палисканди цевего ццидал унти чIван хола,
Ханлъи эсул наслудал цогиясухье ккола.
Заркъо, TIаркьо гIемерал гIумруялдаса уна,
Эзул хабзалаздаги хер гIемерцIул бакула.

ЦIиял ханзабаз хьантЫ гIодобе рехуларо,
Хурзабазул зани-гIуж хисун базе льугьуна.
Зулму хIехьеларилан, хIакъирлъун чIеларилан
ЧIужу-льималцин росдал дагIбаялда хутIула.

Рак баччун, гамачI бищун, бекьизе кьачIараб хур,
Ханас чапарги витIун рехун тезе гьабула.
Гьарудизе ал тIамун, Iорщел ханасе босун,
Баччизе захIмальулеб зулмуялда рукIуна.

Задилазул Жаниб хур заналги ран къотIула,
ТIокIаб бекьугейилан рокьукъаб кIал гьикьула.
Гьазул цояв ургъизе Арбулихье вортула,
Толарин ханасилан хабар асда бицуна.

Арбули азул рахъ ккун кутакалда кIалъала,
Юиябго кьибил цольун цо мурадалда чIола.
Хурзабахь ханас рарал занал рахьун рехула,
Ханасул чIегIерав лагь гьегъ хьвагIун вачахьула.

КIиго кьибил цолъидал дов хан дагьав чучула,
Чи дагьаб бакIалдасан кIетIезе байбихьула;
Хунзахъа вачIун чIарав Халунил МухIамихьа
ХIатIхьиниб хур бахъизе ханасул хиял льола.

Хур бекьугеян абун эсда льазе гьабула,
Халунил МухIамица рукъобе нух босула.
Сордо радакьлъизегIан Немерав эргъадула,
Радакь чIужуялдехун гьедин пикру бицуна:

- ПашаI Дун къурбанльизе къасдалда инев вугин,
КъваригIараб-кватIаб жо кодоб босун лъикI гурищI
Кинниги инсул захIмат дица цIунизе кколин,
ЦIезе туманкI гьанжего дихье босун льикI гурищI

Льоб Малалазул хуриб лъабго зани чIван буго,
Зулмуяв нуцалчияс сахльи сверун ккун буго.
Нилъер ХIатIхъиниб хурги ханасе бокьун буго,
Баччараб ракгун цадахъ эс доб бахьулеб буго.

Жакъа дун хур бекьизе кьалуй хIадурун ина,
Гьукьизо чи вачIани, чIван гьевгун нахь вуссина.
Дица дир имсул захIмат ханасухъе кьопаро,
КьоМаб гIажал босунги басральун дун чIоларо.

Халунилас оцада цо тIадагьаб рукь бала,
Падатаб горчIалица чIана пуруц бухьуна.
ХIуличIеб кьвачIинибе къваригIараб хьон бала,
Бидулас Мадин цIураб цIедехI гъажалда бала.

ХIасраталда гугулеб гагудал сас parlyna.
Санда гIечул гьотIода чахьматуманкI ас бала,
Рак тирщун гамачI бищун хурибе хьон хьваПула.
Хурул рагIал бахьигун ханасул лагъ ваккула.

Щибулев, Халунилав, ханасул хур бекьулев,
Бегьилищ бекьизеян гьасдехун гаргадула.
Дун дирго хурив вугин, хан витIизе айилан.
Ас чIегIерав лагьасул гьажалда квер кIутIула.

КIутIун вахьун лагъ уна, Айдемирихъе щола,
Халунилав хуриса унарилан абула.
Айдемир чуги кьолон черхалда ярагьги бан,
Балагьилин хIамихъан, ХIатIхьиниве вортула.

Халунилав пурцитIе тIаде вегун вихьула,
ТIагъурги бегун рехун хур бекьулев ватула.
ЗТе гьаб хур, Халунилав, ханасул даМбадулав,
Дуда гурищ"-ан абун Айдемир чIичIидула.

Цояб бер достIе битIун, килищ гъотIоде битIун.
Халунилас ханасда туманкI бихьизабула.
БецI-багIарал беразде тIаде кьунсрул даларав
Кьер маххулав МухIама гьимулаго кIалъала:

- Дицани, кIудияв хан, хур го бекьилароан,
Гьадав чIегIерав чияс сабру гьабулебани.
Дунни оцалги рачун гьанже нахъе инаан,
Ноль досулгун гьабураб кьотIи букIинчIебани.

Бекьеян абупев дов, бекьугеян вугев муи,
МаслихIат-сулхI гьабизе гьунар гьечIев гьанив дун.
Досда кIалъан вихьилин хьи бахъизе льалхьеянI-
Халунилав гъотIокье тIамун галияль щола.

Айдемирица чол квелъ квегIаб рахьалде цIала,
ЦIедехI бихьигун асул ургьиб ракI гьалаглъула.
Гьалъул пайда гьечIилан, чIван рехизе гурилан,
ГохIда нахъасан сверун сихIирав хан льутула.

Риссуй бачун чоца ав азбаралде хъамула,
ХъачIав Халуниласул сурат цебе букIуна.
ХьонбакIида гIодов чIун гIемераб жо ургъула,
АхIун тIаде вацалгун эзда хабар бицуна.

- Пин тIаме, тIулил вацал, цо жо бугин бицине,
Цо хIама ХIатIхькниса кIвечIин нахъе бачине;
Бидулас гIадин цIураб цIедехIги гъотIода бан,
Халунилав гьеданин дихье хур кьеларилан.

Гьанир гIадамал руго, гIемераб тухум буго,
Ханзабигун кьеркьезе кьуват барщальун буго.
Нилъеца гьезда гьоркьоб баль цIияб льезе буго,
Занал разе льугьиналь ниль ритIун кколел гьечIо.

Нильеца цо-цо тухум цоцаль базе гьабила,
Бидулаб питнаялде гьел нилъеца тIамила.
Нахье таразе ракьул бутIа букIунарилан,
Ире къотIулеб мехалда къадиясда щурила.

Учузго боцIи щвела, цIергIадин хурзал щвела,
Ханзабазе хIалтIиэе кьурулруччаби щвела.
Шагьидул багьаяб жо кебекги кьун босила,
Кепкил багьаги гьабун гьарудизе тIамила.

Гьадин хIалтIичIони нилъ хIатIикье ккезе руго,
ХIал кIварас кIвараб гьабун гьалаг гьаризе руго.
Гьаб халкьалъул хасият хиса-басулеб буго,
Ханзабазе кьор гъсзе гъира-цIаялда руго.

Ханас росдал гIадамал гIатIильухъе axlyna,
Цо гIадан камичIого киналго ракIарула.
РекIелъ цо лъун, цо бицун берцинго гаргадула,
Дихъ гIенеккеян абун Нодовиччан кIалъала:

- Пенеккея, Надамал, дун гьаб росдал хан вуго,
Ханлъи дие инсуца ирсалье кьураб буго.
Дица нужеда гьоркьоб гIадлу цIунизе буго,
ЦIияб къагIидаяльул кьанун букIине буго.

Гьаб ракьальул ихтияр ханасда кодоб буго,
Ханас кьураб гуреб ракь бекьизе бегьуларо.
ГьабсаМат кодор ругел ракьул кесказул кверщел
Нужода кодоб буго, гьелда дун кIалъаларо.

Рича-хисулел ракьал ханасда лъазе ккела,
Лъималазе къотЫзе къади ахIкзе ккела.
"ре гьабулеб бугони гьеб дида льазе ккела,
Киналъулго хъвай-хъвагIай дица гьабизе ккела.

Вас хварай эбелалъе ирс букIине кколаро,
"рсги ханас босила, эйги ханас хьихьила.
Рос хварай къурулальул ирсги ханас босила,
Эмен хутIун вас хвани, ханас бутIа бахьила.

Рохьги льимги дир буго, льиего бутIа гьечIо,
Гьарун вачIарав гIадан дица нахъ чIвазе гьечIо:
Гьарарасе цIул кьела цIа-каналье хIажатаб,
Лъапьадизе льим кьела ханасдаса тIокIльараб.

Гьале нилъее кьанун кьурьаналда рехсараб.
Къадиясдаги гьикьун гьесги ритIухъ гьабураб.
Гьпда рекъон хIаптIани нуж битIун ккезе руго,
Пасан гали тIамун г, тIубан кьосине руго.

Айдемирил къануналъ къоринире тIамурал
ТIолго росдал гIадамал гIодоре къулун чIола.
Кьадияс тIадги рекьон къанун ритIухь гьабидал
Гьабиэе жоги ]IагIун гьаниса нахь руссуна.

Сардиль хенас жхндирго жаниса чи axlyna,
Жиндирго къанунальул къокьаб хIасил бицуна.
Цоял цоязде гьусун гьоркьоб питна-xlyp бекьун
ХIалхьиялда тухумал тогейилан абула.

Нильер мурад цо бугин, цохIого чагIи ругин,
Чиякьа къоларедухь кьеркьейилан мальула.
Нильее рагьтIателал таманал щвезе ругин,
Тухумалда гьоркьоб мацI гьабейилан гьусула.

Гьелдаса байбихьула бидулаб питнаялде,
Тухумал цоцалъ разе рицунел маргьабазде.
ГодикIанир Подор чIун гIадамазе къор гьола
Гьалгъазе гъолги тIамун тIурун нахьегIан чIола.

ЧIагоял гIолохьаби Падада данде хола,
ХутIарал варисахьа ирсальул ракь бахьула.
БацIги циги багьула, цараца би чIикIула,
Цоцаца чагIи чIвайдал чIахьен ханас босула.

Мисалалье восилин сордилъ вас чIварав змен,
Ах ханасе кьваригIун къезе гьавурав гъарин.
Гьарадул кIичIгн битIун бутIадулъа вахьарав
БотIрольа нах тIагIарав ригь бекарав Заргайи.

Йокьарай льадиги хун цохIо васгун хутIарав,
Херав Заргайица ах анищ къотIун къачIала.
Къасиги кьадги хIалтIун, тIатIала квер лъечIого,
ЛьикIаб ахил ракьанда ригьги ас эхетула.

Гьайбатаб ахил кьурдул, кьералда чIарал гьутIби,
Гъабуца сверун ккурал узденго рарал рукъзал.
Риидала цIорораб, ulep чIван кьиидал кьунарсл,
Къадабахьан чвахулел чабхил гьуинал иццал.

Эб бихьидал ханасул хиялал женжедула,
Жиндий акищ ахилан асда ракIалде ккола.
Кинго ас аб кьеларин, кьал гьабунги щвеларин,
Щибдай гьабун лъикIилан, льикI пикраби гьарула.

Гьарадул кIичI битIани битIун ккелилан абун,
Ас Заргайи гуккизе квантIе ахIун вачуна.
Айдемерил гьоболлъи гьесда берцин бихьула.
Борхьица кьверк- кунеб куц, пинали, кЮчон тола.

Ханас Заргайидехун хаба-чIабар бицуна,
ЧIужу пчун льикIилан льикIаб накъит гьабула.
Нижергуч ригьин жубан, жанисан чильун льугьун,
ЛъикI гуродаян абун гаргадизе тIамула.

ЛьикI букIинилан абун элда ав разильула,
РекIслъ цо лъун, цо бицун, цараца гьов гуккула.
Ханзабазул яс кьезе ЗкьучIаб" кьотIи гьабула,
Гьелда льикIго разильун Заргайи нахъ вуссуна.

Нахьияб кьояль ханас Заргайил вас axlyna,
"нсул хиял льалищан хан асда варгадула.
Дур эмен агъльун вугин, эсда мун кIочон вугин.
Дуй ригьин гьабичIого гьсвго кивай мальула:

-Мун вуго гьитIинав чи, гьанже гIолев гIолохъан,
Падалав инсул хиял хвезе гьабкзе ккела.
ЧIужу ячунгейилан инсудехун мун кIалъай,
Херав чи гIодов виччан гIенекнун чIаян абе.

Инсуда аскIове щун вас ворхун гаргадула.
Дур хкялал лъикI гьечIин гьагаб питна гьабула.
Нахьойги ханас чапар Заргайихъе витIула,
ТIокIав балагьичIого вачIайилан абула.

Заргайи ханасухъе хехго векерун уна,
Адаб-хъатирги гьабуи, гьевгун Модов вукIуна.
ПедегIараб ххвел гьабун, хан гаргазе лъугьуна,
ЛъикIаб хабар гьечIилан чIанда бизар гьабула.

Гьагав дур васасдаса мун цIодорго чIечIони,
ЧIвазехъин рагIулила васас мунан абула.

- Мун гьаб къаси дур васас боснов чIвазе parlyna,
Дуца льади ячине ре, с гьечIилан parlyna.
Дуца цIодорлъи гьабе, гьесдаса цIуна-къан чIа,
Гьедин тохго вугони, вегун хутIизе вуго.

Мун нижер ригьин цояв, цо чи вукIине вуго.
Воре васасда божун 6ецIаб рокъов вегуге.
Дица кидаго дуе кумек гьабизе буго,
Дурго рижиялдасан гьалаглъизе вукIунге.

Гьаб хабараль Заргайил ургьиб ракI гьалаглъула,
ГьебсагIат рукьове ун эргьаризе лъугьуна.
Нахъарокъоса цIедехI цIадахье бехъерхьула,
Хъазмил гуллаги тIамун тIубараб куцалъ цIола.

Кьаси сардилъ рагъида гъабукь гIебеде чIвала,
Швалищ дун васасали бихьилилан абула.
Росоль Молохьабигун гвавуль вукIун кватIарав
Заргайил вас сардида рукъове нахъ вуссуна,

СехI кьотIун Заргайица цIедехI кодой босула,
Бералъ ишанги босун васастIе гьеб кьвагьула.
Къаси сардилъ Заргайи ханасухъе вортула.
Вас чIванин дицайилан досда хабар бицуна.

Валагь, гьудул Заргайи, гьеб иш квеш ккун бугилан,
Бальго гьим-гьидилагон гьасда хан гаргадула:
- Заргайи, дица дуе кумек гьабизе буго,
Гьагьаб ахги боцIиги цIергIадин дне кьуни.

Васасул гIагарльияль чIвазе виччазе гьечIо,
Гьагьал дур цIолбол ахал дне назру гьаруни.
Гьадинан ана гIумру гIемераб заманаяль
Зулмуяльул кIичIикьа рорчIизе кIоларого.

Бана гIемераб заман захIмат-гIакьубаялъул
Пурул карачелабаз рорхизе толарого.
Дибирзабаз, ханзабаз халкь хIалхьун толароан,
Ругьнал чIорто бакьвараб кього биччалароан.

Эзул ирсалъе щолеб зулму халальанагIан
Халкьалъул Накълуялъе гIемер цIикIкIел кколаан.
Гьаб вабаалъ рукьарал рукьальул кIудиязухь
ГьабсагIатги Модула гIемерисел хараби.

Питнаялъ ракьуль льурал льикIал гIолохъабазухъ
Хабалалье ралагье, гьенир ругелин занал.
Чан чIухIарай меседо, сардиль гьудулги тIагIун,
ТIад хъал бакьван, къваридго, кьоролльуда хутIарайI

Чан лочнол тIанчIил эбел, херлъилалде къадар щун,
Кьадру тIокIав васги чIван, гьесухъ ракI бахьун хварай.
Чан мискинасул гIака гIатIилъухь хьун рехараб,
Хьазахъ вугилан абун чамав хIохьода варав.

ХIалхIванщинаб жо гьабун, жанив чамав тIамурав,
ТIилица мугьги бухун хвалитIе чанчи ккарав.
ХIама xlyp тамахалъул таманаб гсбегана,
Гучал, чIухIал гIадамаз гIемераб кеп чекана.

Чанго мискин росулъа ресукълъун гочун ана,
Чияр захIмат кваиалел квер цIалтун бечельана.
Чамго рибачиясул чорхол чIоло битIана,
ТIаде нальи ккаразул кинабгIаги буххана.

Бечелъи гучльараца чамги хIилла гьабуна.
Гьабураб бетIербахьи нахъе босзе лъугьана,
Льадал 6етIер цIунараб аздагьо гIемерльана,
Падамасул би цIцIулел борхьазул завухъ ана.

Дида макьильго гIадин цебе бачIунеб буго
ЧIунтарал чIудби ругел рахал турараб мина.
Магъилавги хъизанги, хьархъида цIаги бакун,
Канаб чирахъги рекIун рукIарал доб замана.

Цо кьоялъ росдал магъущ Магъиласде ахIтIола.
Дур доб чIунтараб чIвадниб цIолбол гьиз бан бугилан.
Магьилас магьушасе сабураб жаваб кьола,
ЖамагIатго хьвадулеб нухлул кIалтIу бугилан.

Бегавуласда цеве гьельул хабар бицине
Цадахь вильаян абун магьущас ав вачуна.
Гьазиясул Пумарги гIодор чIарал чIухIбиги
ЧIвазе вугин хIамаян МагъиластIе семула.

Сордойил цIибилги кун кепалдайищ вугеван,
Пака хьвелин хьазхьилан хъачIаб кIалъай гьабула.
Гьанже мискин Магьилас михъитIа квер бахъула,
Бегавуласде вуссун сабруялда кIальала:

БетIер чIахъаяв ПумарI Пин тIаме цо дир parlyxb,
Хъазахъги дун гурельул лъоге дида бугьтаиал.
Дица цIибил квараб чехь чармил нус чIван бихьула,
Хьизаналь кун батани эйги нахъе хьамула.

Дуда льала дир чIвадан нухлул кIалтIу бугебльи,
Бокьарав жаниве ун жиндир иш тIубалеблъи.
Дица цIибил квин дуда кин лъалеЗ, бетIер чIахьад,
ЧIваднив дун гIодов ч[олев вихьаравищ,

чи тIагIадII Бегавул чIичIчIидула, чIухI6узул хъуй бахьуна,
Хьурумсахь тIагIайилан тIаде рахьун гьесула.
Сородилаго гьарин Магъулав нахье уна.
ХIама гьоркье реххизе хадув витIун чи щола.

Гьанжеги гьара-гьикъун кьотIно5го хIамаги тун,
Магъилавги магьущги чIухIбузухье руссуна.
ХIама тезе бокьани босун гIака кьейилан,
Ханзабазул наслудал хIакимаз гIин баларо.

ХIама гьечIев хьиндалас хьаг бичизе кколельул,
Паридиласухье ун Магьилас гьари бала.
Гьес кьураб анкьго гъурущ гьосул накалтIа льола,
Гьаб rlapuyxb гIака щолин гIоларищан абула.

Хъат кьабун Пумарица гIарац щущазабула,
Щиб бицунев Мунилан МагьиластIе семула.
Гъоле долеян цояз, добелеян цогидаз
Парац бищулев вугев Маъгилав валъаргъуна.

-РохьдотIе арал гIачи, чиякъаз дун мискинчи,
Чияр ракI гурхIун кьураб гIарац босзе гьечIев чи.
Чан бапагыа, бетIергьан, дир бетIерапда бугеб,
Дун хсезсйищ, дир алагь, гьсб дур Мажалго гьечIебI.

Магъиласул раНабаз гIвдамал кьварильула,
Кьеда нахъасан вахьун Хъайитмаз хьихьидула-
Гьеб гIарацги гIодоб тун доб дир гIака бачеян.
БоцIуда хадувги ун бачгуна, хьолэ гIака,

Бох льабихье къотIула гIака кIихIи къотIула,
Хьалбал ункьихье кьотIун бутIа-ратIа гьабIла.
Ургьимесги, бетIерги тIонги гIодоб xyrlyna,
ХутIараб жо босизе Магьилас квер бегьула.

Доа магьущас Магъилав махсароде гьавула,
Гьеб хутIараб дирилан, дур элде хьул льогеян.
Мискинчиясул гIака гIодоб тIамун хьуниги
Падан кIальалароан кIудияб тухумалда;

Тамахал уздензаби зурулел рукIаниги
Закон хьатIулароан бечедал Надамазда.
Сонал гIемерал уна анищал гьарулаго,
Гьайбатал эркенльяби кодоре щоларого.

Щола тIаде Октябрь-инкьилабалъул мегIер,
Пакьилав "льичица эххеде борхула квер.
Ккубадула зулмаби, загьирльула гIадлаби,
Бакъвараб гьотIода тIад тIамах базе лъугьуиа,

ТIад easy ккун хъачIльараб хъачIаб дунял цIильула,
ЦIияб пикру бижула, жахIта-хIусуд тIагIуна.
Халкьазе эркенлъиги аваданаб гIумруги
Пажалаль керен кьурал кулуказда рихуна.

Гьез балъгого дандельун, дора-гьанир женжедун,
Нажмудин Зимамлъун" тун турк-низамал малъула.
Досул чагьанадухъе чараб агьлу борхула,
Гьаб росуги кIи бикьун кьалда гьоркьор рукIуна.

Партизаналгун цоял, бандазда цадахь цоял,
Цо-цоязда инкьилаб бичIчIизе захIмальула.
БакIалъулаб хIукумат - кулаказул зуригат
ЗахIмат халкъалде данде дагIбадизе льугьуна.

Льай-гIакьлу кепкихъ кьурал, кидаго торНо кколел
Кулаказул рачМалги рагьаризе рекIуна.
ВатIанальул тIанчIаца тIубан ярагь борчуна,
Чиярльарал боязда БаНар аскар тункула.

Бидулал бандазул тIел тIурун ине льугьуна,
Партизанал хадур ун эзул ахир гьабула.
Дагьистаналь хьубаб хьал бахьун Tlaca рехула,
Рорхатал мугIрул тIогьал тIегьазе байбихьула.

БецIаб сордоги гвангъун гургинаб моцI баккула,
Билун букIара5 талихI хIалтIул кверахье щола.
Пумру кьалда тIамураб бидулаб Дагьистаналь
Автономияги кьун шугIаркьелаб цIва бала.

ЛахIтуялда жанибе гьайбатаб бакь баккула,
Киналго росабаца роххел загьир гьабула.
ТIолго Дагьистаналда дангьва батIияб чIвала,
ЧIегIерал гьудулги ун эркенлъиялде ккола.

КолотIаги росулъги рищарал чагIи тола,
Тохал магIарулазда гIелму-цIали мальула.
Школал, клубал ран культура тIегьан уна,
Аваданаб ихги щун хаселалъ мугъ реххула.

Колхозал щулальула, членазул pec rlona,
гIадамазул ресукълъи кьанабакье буссуна.
Гьеб киналъулго хьвазе нахъойги дун регIила,
ГIумру, кьоял ратани талтар цойги басина:

Цебесеб гIумруяльул тIехь гьалда лъугIун тела,
ЦIиялъул цо цIияб тIехь цIидасан хьвазе тела.
Назад


© 1999—2013 Сайт культурно-исторического наследия цумадинцев
Техническое и финансовое обеспечение: Магомед ГАДЖИДИБИРОВ и др.         Автор — Магомедгусен ХАЛИЛУЛЛАЕВ
e-mail: director@torgvisor.ru   тел. 8-963-797-40-07 // CMS для этого проекта разработан компанией TorgVisor.Ru
Вариант для печати вернуться в начало сайта
Мнение редакции независимого информационного агентства ЦУМАДА.РУ может не совпадать с мнением авторов статей, которые несут ответственность за достоверность приводимых данных в своих публикациях. Опубликованные материалы могут содержать недостоверные данные. Все материалы данного сайта являются интеллектуальной собственностью их авторов, полная или частичная их перепечатка без разрешения редакции запрещена.